نقشه‌سازی مشارکتی پهنه استفاده مردمی دهستان دنا در مجاورت منطقه حفاظت‌شده دنا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه برنامه‌ریزی و مدیریت محیط‌زیست، دانشکده محیط‌زیست، پردیس دانشکده‌های فنی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 گروه برنامه‌ریزی و مدیریت محیط‌زیست، دانشکدi محیط‌زیست، پردیس دانشکده‌های فنی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22126/ges.2020.4750.2158

چکیده

 
برنامه­ریزی حفاظت نیازمند شناسایی ادراک جوامع محلّی دربارة پراکنش استفاده­ها است. مناطق مورد نیاز برای پشتیبانی رفاه این جوامع در درون و پیرامون مناطق حفاظت­شده، پهنة استفادة مردمی نام دارد. براساس مبانی نظری و با توجّه به اینکه هر مکانی برای جوامع محلّی ارزش یا ارزش­هایی دارد، شناسایی ارزش­های مکانی، با ترکیب رویکرد مشارکتی و رویکرد صریح فضایی ممکن است. هدف پژوهش حاضر شناسایی پهنة استفادة مردمی در دهستان دنا و در مجاورت منطقة حفاظت­شدة دنا است. در این راستا، مردم‌نگاری با شیوه­هایی همچون پرسش­نامة نیمه­باز، مشاهدة میدانی و مرور منابع به­کارگرفته شده و سپس با نقشه­سازی مشارکتی تکمیل شده است. جمع­آوری داده­های ارزش­های مکانی (معیشتی، اقتصادی، فرهنگی و حفاظتی) تا رسیدن به اشباع اطّلاعاتی ادامه یافته است. مشارکت­کنندگان، این مناطق داغ ارائة خدمات را بر چهار نقشة­ پایه نشان­گذاری کردند. پس از رقومی­سازی داده­ها، هم­پوشانی فضایی این مناطق بررسی شده است. پهنة استفادة مردمی، از شمارش هم­پوشانی­های ارزش­های معیشتی، اقتصادی و فرهنگی تعیین شده است. بیشترین سطح این پهنه در حوالی رودخانه­ها، جاده­ها و سکونت­گاه­ها است. منطقة حفاظت­شدة دنا زیر نفوذ استفاده­های اقتصادی و فرهنگی است. ارزش حفاظتی شناسایی‌شده در بیرون منطقة حفاظت­شده نیز، نیازمند برنامه­ریزی حفاظت مشارکتی است. مناطق سه و دو ارزشی در پهنة استفادة مردمی، باید در اولویت برنامه­ریزی آموزشی و حمایت مالی به­منظور استفادة پایدار باشند. برنامه­های آینده در دهستان دنا، باید بر چنین اقداماتی متمرکز باشد: جلوگیری از کشت زیر اشکوب جنگل­ها، جلوگیری از آتش­زدن دامنه­های جنگلی، جلوگیری از تغییر کاربری، افزایش بازده آبیاری، مدیریت صحیح کشت، جلوگیری از برداشت بی‌رویة گیاهان دارویی و خوراکی و جلوگیری از شکار غیر قانونی حیات­وحش. به­کارگیری شیوة نوشتار پیش رو، زبان مشترکی برای گفتمان میان حفاظت و استفاده­های مردمی فراهم می­سازد؛ همچنین زمینه‌ساز آموزش، توانمندسازی و جلب مشارکت جوامع محلّی و یادگیری از آن­ها است.
 







برنامه­ریزی حفاظت نیازمند شناسایی ادراک جوامع محلّی دربارة پراکنش استفاده­ها است. مناطق مورد نیاز برای پشتیبانی رفاه این جوامع در درون و پیرامون مناطق حفاظت­شده، پهنة استفادة مردمی نام دارد. براساس مبانی نظری و با توجّه به اینکه هر مکانی برای جوامع محلّی ارزش یا ارزش­هایی دارد، شناسایی ارزش­های مکانی، با ترکیب رویکرد مشارکتی و رویکرد صریح فضایی ممکن است. هدف پژوهش حاضر شناسایی پهنة استفادة مردمی در دهستان دنا و در مجاورت منطقة حفاظت­شدة دنا است. در این راستا، مردم‌نگاری با شیوه­هایی همچون پرسش­نامة نیمه­باز، مشاهدة میدانی و مرور منابع به­کارگرفته شده و سپس با نقشه­سازی مشارکتی تکمیل شده است. جمع­آوری داده­های ارزش­های مکانی (معیشتی، اقتصادی، فرهنگی و حفاظتی) تا رسیدن به اشباع اطّلاعاتی ادامه یافته است. مشارکت­کنندگان، این مناطق داغ ارائة خدمات را بر چهار نقشة­ پایه نشان­گذاری کردند. پس از رقومی­سازی داده­ها، هم­پوشانی فضایی این مناطق بررسی شده است. پهنة استفادة مردمی، از شمارش هم­پوشانی­های ارزش­های معیشتی، اقتصادی و فرهنگی تعیین شده است. بیشترین سطح این پهنه در حوالی رودخانه­ها، جاده­ها و سکونت­گاه­ها است. منطقة حفاظت­شدة دنا زیر نفوذ استفاده­های اقتصادی و فرهنگی است. ارزش حفاظتی شناسایی‌شده در بیرون منطقة حفاظت­شده نیز، نیازمند برنامه­ریزی حفاظت مشارکتی است. مناطق سه و دو ارزشی در پهنة استفادة مردمی، باید در اولویت برنامه­ریزی آموزشی و حمایت مالی به­منظور استفادة پایدار باشند. برنامه­های آینده در دهستان دنا، باید بر چنین اقداماتی متمرکز باشد: جلوگیری از کشت زیر اشکوب جنگل­ها، جلوگیری از آتش­زدن دامنه­های جنگلی، جلوگیری از تغییر کاربری، افزایش بازده آبیاری، مدیریت صحیح کشت، جلوگیری از برداشت بی‌رویة گیاهان دارویی و خوراکی و جلوگیری از شکار غیر قانونی حیات­وحش. به­کارگیری شیوة نوشتار پیش رو، زبان مشترکی برای گفتمان میان حفاظت و استفاده­های مردمی فراهم می­سازد؛ همچنین زمینه‌ساز آموزش، توانمندسازی و جلب مشارکت جوامع محلّی و یادگیری از آن­ها است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابوالقاسمی، شیرین (1395). برنامة حفاظت و توسعة پایدار کوهستان زاگرس مرکزی. سازمان حفاظت محیط­زیست و صندوق تسهیلات جهانی محیط زیست. تهران: معارف.

ادارة کلّ حفاظت محیط­زیست استان کهکیلویه و بویراحمد (1395). برنامة مدیریت جامع منطقة آبخیز مدیریتی دنا. تهران: سازمان حفاظت محیط­زیست.

انجمن دامون (1396). دستورالعمل حفاظت از گونه­های شاخص زیستی در منطقة زاگرس مرکزی. تهران: سازمان حفاظت از محیط­زیست.

رنجبر، هادی؛ حق­دوست، علی­اکبر؛ صلصالی، مهوش؛ خوشدل، علیرضا؛ سلیمانی، محمدعلی؛ بهرامی، نسیم (1391). نمونه‌گیری در پژوهش­های کیفی: راهنمایی برای شروع. مجلّة دانشگاه علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران، 10 (3)، 238-250.

رودگرمی، پژمان؛ اکبرزاده، عباس (1393). راهکارهای تحقیق کیفی برای علوم محیط­زیستی. فصلنامة علوم و تکنولوژی محیط­زیست، 16 (1)، 615-631.

عباس­زاده، محمد (1391). تأمّلی بر اعتبار و پایایی در تحقیقات کیفی. جامعه­شناسی کاربردی، 23 (1)، 19-34.

فروزه، محمدرحیم؛ حشمتی، غلامعلی؛ بارانی، حسین (1393). گیا­ه­مردم­نگاری گونه­های خوراکی و دارویی مرتع دیلگان، استان کهگیلویه و بویراحمد. پژوهش­های انسان­شناسی ایران، 4 (1)، 109-129.

فقیهی، ابوالحسن؛ علیزاده، محسن (1384). روایی در تحقیق کیفی. مدیریت فرهنگ سازمانی، 3 (9)، 5-19.

ملکیان، منصوره؛ باقری، راحله (1394) تأثیر اندازه و شکل مناطق حفاظت­شده بر غنا و تنوّع گونه­ای پستانداران، مطالعة موردی استان کهگیلویه و بویراحمد. مجلّة پژوهش­های جانوری، 28 (2)، 233-243.

منتظری، مجید (1394). بررسی نقش ناهمواری­ها در شکل­گیری خرده­نواحی اقلیمی استان کهکیلویه و بویراحمد. جغرافیا و توسعه، (40)، 1-18.

نیک­نشان، شقایق؛ نوروزی، رضاعلی؛ نصر اصفهانی، احمدرضا (1389) تحلیلی بر رویکردهای روایی در پژوهش کیفی. روش‌شناسی علوم انسانی، 16 (62)، 141-160.

وارثی، حمیدرضا (1381). دنا و اکوتوریسم. اطلاعات جغرافیایی سپهر، 11 (43)، 34-37.

یاوری، احمدرضا؛ طیب­زاده، نگار (1396) سنجش و ارزیابی در برنامه­ریزی استفاده از سرزمین. تهران: آوای قلم.

References

Abbaszadeh, M. (2012). Validity and reliability in qualitative researches. Journal of Applied Sociology.23 (1), 19-34. (In Persian)

Abolghasemi, S. (2016). Conservation and sustainable development program of central Zagros Mountains. Department of the environment and global environment facility, Tehran: Maaref. (In Persian)

Andrade, G. S. M., & Rhodes, J. R. (2012). Protected areas and local communities: an inevitable partnership toward successful conservation strategies?. Ecology and Society, 17 (4), 1-16.

Baker, J., Milner-Gulland, E. J. & Leader-Williams, N. (2011). Park gazettement and integrated conservation and development as factors in community conflict at Bwindi Impenetrable Forest. Conservation Biology, 26 (1), 160-70.

Ban, N. C.,  Mills, M ., Jordan Tam, J., C Hicks, C. & Klain, S. (2013). A social–ecological approach to conservation plan­ning: Embedding social considerations. Frontiers in Ecology and the Environment, 11 (4), 194-202.

Brown, G. & Fagerholm, N. (2014). Empirical PPGIS/PGIS mapping of ecosystem services: a review and evaluation. Ecosystem Services, 13, 119-133.

Brown, G. & Reed, P. (2012). Social landscape metrics: measures for understanding place values from public participation geographic information systems (PPGIS). Landscape Research, 37 (1), 73-90.

Canavire-Bacarreza, G. & Hanauer, M. (2013). Estimating the impacts of Bolivia’s protected areas on poverty. World Development, 41, 265-285.

Casti, E. (2014). A reflexive cartography and environmental conservation: a model of participatory zoning. Global Bioethics, 25 (2), 125-135.

Chambers, R. (1994). The Origins and Practice of Participatory/Rural Appraisal. World Dev, 22, 953-969.

Chao, S. (2012). Forest peoples: numbers across the world. Forest Peoples Program. Stratford Road: 1c Fosseway Business Centre.

Crossman, N. D., Burkhard, B., Nedkov, S., Willemen, L., Petz, K. & Palomo, I. (2013). A blueprint for mapping and modelling ecosystem services. Ecosystem Services, 4, 4-14.

Cumming, G. S. (2011). Spatial resilience: integrating landscape ecology, resilience and sustainability. Landscape Ecology, 26, 899-909.

Damoon Association (2017). Bio-indicator speciesprotection guidelines in the central Zagros region. Tehran: department of the environment. (In Persian)

Dicicco-Bloom, B. & Crabtree, B. F. (2006). The qualitative research interview. Medical education, 40 (4), 314-21.

Dudley, N., Groves, C., Redford, K. H. & Stolton, S. (2014). Where now for protected areas? Setting the stage for the 2014 World Parks Congress. Oryx, 48 (4), 496-503.

Fagerholm, N., Käyhkö, N., Ndumbaro, F. & Khamis, M. (2012). Community stakeholders’ knowledge in landscape assessments, mapping indicators for landscape services. Ecological Indicators, 18, 421-433.

Faghihi, A. & Alizade, M. (2005). Validity in qualitative research. Organizational culture management, 3 (9), 5-19. (In Persian)

Fisher, J. A., Patenaude, G., Giri, K., Lewis, K., Meir, P. & Pinho, P. (2014). Understanding the relationships between ecosystem services and poverty alleviation: a conceptual framework. Ecosystem Services, 7, 34-45.

Foroze, M. R., Heshmati, G. & Barani, H. (2014). Ethno botany in Dilgan rangeland for edible and medicinal species. Iranian Journal of Anthropological Research, 1 (7), 109-129. (In Persian)

García-Llorente, M., Martín-López B. & Iniesta-Arandia, I. (2012). The role of multi-functionality in social preferences toward semi-arid rural landscapes: An ecosystem service approach. Environmental Science and Policy, 19-20, 136-146.

Gardner, C. J. (2011). IUCN management categories fail to represent new, multiple-use protected areas in Madagascar. Oryx, 45 (3), 336-346.

Harley, J. B. (1992). Deconstructing the Map, Discoursetext and metaphor in the representation of landscape. London and New York: Routledge, 277-312.

Haslett, J. R., Berry, P. M., Bela, G., Jongman, R. H. G., Pataki, G., Samways, M. J. & Zobel, M. (2010). Changing conservation strategies in Europe: A frame­work integrating ecosystem services and dynamics. Biodiversity and Conservation, 19, 2963-2977.

Hull, V., Weihua, X., Wei, L., Shiqiang, Z., Andrés, V., Jindong, Z., Mao-Ning, T. & Jinyan, H. (2011). Evaluating the efficacy of zoning designations for protected area management. Biological Conservation, 144 (12), 3028-3037.

Kareiva, P. & Marvier, M. (2012). What is conservation science?. Bio Science, 62, 962-969.

Kearney, M. H. (2007). Going deeper versus wider in qualitative sampling. Journal of Obstetric, Gynecologic, & Neonatal Nursing, 36 (4), 299.

Kohkilouyeh and Boyer-Ahmad general department of environmental protection (2016). Dena watershed Comprehensive management program. Tehran: department of the environment. (In Persian)

Kolahi, M., Sakai, T., Moriya, K., Makhdoum, M. F. & Koyama, L. (2013). Assessment of the effectiveness of protected areas management in Iran: case study in Khojir National Park. Environ. Manag, 52 (2), 514-530.

Lausche, B., & Burhenne. F. (2011). Guidelines for Protected Areas Legislation. IUCN, Zoning within a protected area. Bonn: IUCN Environmental Law Centre.

Lele, S., Wilshusen, P., Brockington, D., Seidler, R. & Bawa, K. (2010). Beyond exclusion: Alternative approaches to biodiversity conservation in the developing tropics. Current Opinion in Environmental Sustainability, 2 (1-2), 94-100.

Leroux, S. J., Krawchuk, M. A., Schmiegelow, F., Cumming, S. G., Lisgo, K., Anderson, L. G. & Petkova, M. (2010). Global protected areas and IUCN designations: do the categories match the conditions?. Biological Conservation, 143 (3), 609-616.

Livingston, W. G. (2009). Discovering the academic and socialtransitions of re-enrolling student veterans at one institution:A grounded theory. A Dissertation for the Degree Doctor of Philosophy Educational Leadership, Clemson University.

Malekian, M. & bagheri, R. (2015). The influence of size and shape of protected areas on species diversity and richness of mammals, a case study on Kohgiluyeh & Boyer Ahmad protected areas. Journal of animal research (Iranian journal of biology), 28 (2), 233-143.(In Persian)

Martín-López B., García-Llorente, M., Palomo, I. & Montes C. (2011). The con­servation against development paradigm in protected areas: Valuation of ecosystem services in the Doñana social–ecological system (south­western Spain). Ecological Economics, 70 (8), 1481-1491.

Martín-López, B., Iniesta-Arandia, I., García-Llorente, M. & Palomo, I. (2012). Uncovering ecosystem service bundles through social preferences. Plos one, 7 (6), 1-11.

McDonald, R. I. & Boucher, T. M. (2011). Global development and the future of the protected area strategy. Biological Conserationv, 144 (1), 383-392.

McLain, R., Poe, M., Biedenweg, K., Cerveny, L., Besser, D. & Blahna, D. (2013). Making sense of human ecology mapping: an overview of approaches to integrating socio-spatial data into environmental planning. Human Ecology, 41, 651-665.

Montazeri, M. (2015). Zoning of Climatic Sub Regions of Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province by Emphasis on Land Roughness. Geography and development Iranian journal, (40), 1-18. (In Persian)

Naughton-Treves, L. (2012). Participatory Zoning to Balance Conservation and Development in Protected Areas. Integrating Ecology and Poverty Reduction, 17, 235-251.

Nikneshan, S., Norouzi, R. A. & Nasr Isfahani, A. R. (2010). Analytic Study of Approaches to Validity in Qualitative Research. Methodology of social science and humanities journal, 16 (62), 141-160.(In Persian)

Pagella, T. F. & Sinclair, F. L. (2014). Development and use of a typology of mapping tools to assess their fitness for supporting management of ecosystem service provision. Landscape Ecology, 29, 383-399.

Palomo, I., Martín-López B., Zorrilla-Miras, P., García del Amo, D. & Montes, C. (2013 a). Deliberative mapping of ecosystem services within and around Doñana National Park (SW Spain) in relation to land use change. Regional Environmental Change, 14, 237-251.

Palomo, I., Martín-López, B., Potschin, M., Haines-Young, R. & Montes, C. (2013 b). National parks, buffer zones and surrounding lands: Mapping ecosys­tem service flows. Ecosystem Services, 4, 104-116.

Palomo, I., Montes, C. & Martin-Lopez, B. (2014). Incorporating the Social–Ecological Approach in Protected Areas in the Anthropocene. BioScience, 64 (3), 181-191.

Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods, Integrating theory and practice. USA: International educational and professional publisher, Sage Publications.

Petursson, J. G. & Vedeld, P. (2015). The ‘‘nine-lives’’ of protected areas. A historical-institutional analysis from the transboundary Mt. Elgon, Uganda and Kenya. Land Use Policy, 42, 251-263.

Ramirez-Gomez, S. O. I., Brown, G. G. & Tjon Sie Fat, A. (2013). Participatory mapping with indigenous communities for conservation: challenges and lessons from suriname. Electronic Journal of Information System in Developing Countries, 58 (1), 1-22.

Ramirez-Gomez, S. O. I., Greg, B. & Pita, A. (2016). Verweijb, René Boot, Participatory mapping to identify indigenous community use zones: Implications for conservation planning in southern Suriname. Journal for Nature Conservation, 29, 69-78.

Ranjbar, H., Haghdoost, A. A., Salsali, M., Khoshdel, A., Soleimani, M. & Bahrami, N. (2012). Sampling in qualitative research: A guide for beginning. Annals of Military and Health Sciences Research, 10 (3), 238-250. (In Persian)

Raudsepp-Hearne, C., Peterson, G. D. & Bennett, E. M. (2010). Ecosystem service bundles for analyzing tradeoffs in diverse landscapes. Proceedings of the National Academy of Sciences, 107, 5242-5247.

Reyers, B., Biggs, R., Cumming, G. S., Elmqvist, T., Hejnowicz, A. P. & Polasky, S. (2013). Getting the measure of ecosystem services: a social–ecological approach. Frontiers in Ecology and the Environment, 107 (11), 268-273.

Rotich, D. (2012). Concept of zoning management in protected areas. Journal of Environment and Earth Science, 2 (10), 173-183.

Roudgarmi, P. & Akbarzadeh, A. (2015). Qualitative Research Approaches for Environmental Sciences: A review. Journal of Environmental Science and Technology, 16 (1), 615-631. (In Persian)
Salerno, J. D., Mulder, M. B. & Kefauver, S. C. (2014). Human migration, protected areas, and conservation outreach in Tanzania. Conserv. Biol, 28, 841-850.

Satar, M. (2004). Using Participatory GIS to Identified Local Land use zoning for conservation inMerauke District, Papua, Indonesia1. Thesis Research to get Master Degree in Urban and Regional Planning, Institut Teknologi Bandung, 1-8.

Schägner, J. P., Brander, L., Maes, J. & Hartje, V. (2013). Mapping ecosystem services’ values: current practice and future prospects. Ecosystem Services, 4, 33-46.

Serna-Chavez, H. M., Schulp, C. J. E., van Bodegom, P. M., Bouten, W., Verburg, P. H. & Davidson, M. D. (2014). A quantitative framework for assessing spatial flows of ecosystem services. Ecological Indicators, 39, 24-33.

Shafer, C. L. (2015). Cautionary thoughts on IUCN protected area management categories V–VI. Global Ecology and Conservation, 3, 331-348.

Stevens, S. (2014). A new protected area paradigm. Indigenous Peoples, National Parks, and Protected Areas: A New Paradigm Linking Conservation, Culture and Rights. University of Arizona Press, Tucson, 47-83.

Stortini, C. H., Shackell, N. L. & O’Dor, R. K. (2015). A decision-support tool to facilitate discussion of no-take boundaries for Marine Protected Areas during stakeholder consultation processes, Journal for Nature Conservation, 23, 45-52.

Syrbe, R.-U. & Walz, U. (2012). Spatial indicators for the assessment of ecosystem services: providing, benefiting and connecting areas and landscape metrics. Ecological Indicators, 21, 80-88.

Talen, E. (2000). Bottom-Up GIS: A new tool for individual and group expression in participatory planning. Journal of the American Planning Association, 66, 279-294.

Toupal, R. S., Zedeño M. N., Stoffle R. W. & Barabe P. (2001). Cultural landscapes and ethnographic cartographies: Scandinavian-American and American Indian knowledge of the land. Environmental Science & Policy, 4 (4), 171-184.

Varesi, H. R. (2002). Dena and ecotourism. SEPEHR, 11 (43), 34-37.(In Persian)

Villa, F., Voigt, B. & Erickson, J. D. (2014). New perspectives in ecosystem services science as instruments to understand environmental securities. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci, 369, 1-15.

Wenwu, Du., Sofia, M. & Isami, K. (2015). Models and Approaches for Integrating Protected Areas with Their Surroundings: A Review of the Literature. Sustainability, 7 (7), 8151-8177.

Wiseman, A. W. (2009). Educational leadership: global contexts and international comparisons, Lehigh university. USA: Emerald Group Publishing.

Yavari, A. R. & Tayebzadeh, N. (2017). Evaluation and assessment methods of landscape planning. Tehran: Avaye Ghalam.(In Persian)

Zhang, Z., Sherman, R., Yang, Z., Wu, R., Wang, W., Yin, M., Yang, G. & Ou, X. (2013). Integrating a participatory process with a GIS-based multi-criteria decision analysis for protected area zoning in China. Journal for Nature Conservation, 21 (4), 225-240.