ارزیابی اثرات قرق بلندمدت بر پایداری خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک در اکوسیستم‌های مرتعی (مطالعه موردی: مراتع شهرستان خاش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران.

2 کارشناس‎ارشد مدیریت مرتع، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران.‏

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی اثر قرق بلندمدت (۱۵ ساله) بر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک در مراتع خشک و نیمه‌خشک منطقه کوته شهرستان خاش انجام شد. برای این منظور، دو سایت شامل مرتع قرق‌شده و مرتع چراشده با شرایط توپوگرافی مشابه انتخاب شدند. نمونه‌برداری پوشش گیاهی و خاک از دو عمق ۰ تا ۱۵ و ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر انجام شد و پارامترهایی نظیر بافت خاک، اسیدیته، هدایت الکتریکی، کربن آلی، نیتروژن کل، فسفر، پتاسیم و جرم مخصوص ظاهری خاک مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج حاصل از تجزیه ‌و تحلیل داده‌ها نشان داد که قرق موجب افزایش معنی‎دار پوشش تاجی (۳/۳۲ در مقابل ۹/۱۰%)، لاشبرگ و تنوع گونه‌های گیاهی شده است. همچنین در عمق ۰ تا ۱۵ سانتی‌متر، میزان کربن آلی (۴۸/۰ در برابر ۲۴/۰%) و نیتروژن کل (۰۵۲/۰ در برابر ۰۲۲/۰%) در منطقه قرق به‌طور معنی‎داری بیشتر بود، در حالی که وزن مخصوص ظاهری، فسفر و پتاسیم قابل دسترس در مرتع چراشده بالاتر گزارش شد. در عمق ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر نیز کربن آلی (۳۳/۰ در برابر ۲۳/۰%) و نیتروژن کل در قرق بیشتر بود، اما تفاوتی در ترکیب بافت خاک میان دو منطقه مشاهده نشد. همچنین مقادیر pH و هدایت الکتریکی در هر دو عمق در منطقه قرق کمتر یا مشابه مراتع چراشده بود که بیانگر بهبود نسبی کیفیت خاک تحت تأثیر قرق بلندمدت است. این نتایج نشان می‌دهد که قرق بلندمدت با بهبود شاخص‌های کلیدی خاک می‌تواند زمینه‌ساز افزایش پایداری و کارکرد اکولوژیکی مراتع در شرایط خشک و نیمه‌خشک باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اکبرزاده، پیمان؛ نیکو، شیما (1401). اثر تغییر کاربری اراضی بر کیفیت آب زیرزمینی (مطالعه موردی: حوضه آبخیز دامغان). مجله اکوهیدرولوژی، ۹(۲)، ۴۳۷-۴۵۹. doi: 10.22059/ije.2022.340711.1622
جنیدی، حامد؛ بازگیر، الهام؛ کمالی، نادیا (1404). اثرپذیری ویژگی‌های بیولوژیک خاک مرتع در مواجهه با تغییر کاربری به دیمزار (مطالعه موردی: مراتع کرمانشاه). پژوهش‌های فرسایش محیطی، ۱۵(۱)، ۲۵-۴۴. doi: 10.61186/jeer.15.1.25
حشمتی، مسیب؛ قیطوری، محمد (1400). نقش قرق طولانی‌مدت مرتع بر بهبود برخی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک و پایداری آن. پژوهش‌های خاک، ۳۵(۱)، ۱۵-۲۶. doi: 10.22092/ijsr.2021.352965.573
خطیبی، رسول؛ فراهی، محسن (1403). بررسی اثر قرق بر خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک مراتع (مطالعه موردی: شمال استان گلستان، مراتع صوفیکم). فصلنامه علوم محیطی، ۲۲(۳)، ۴۸۳-۴۹۴. doi: 10.48308/envs.2024.1360
شریفی جابر؛ اکبرزاده، مرتضی (۱۳۹۵). بررسی تأثیر قرق در تغییرات پوشش گیاهی و احیاء گونه‌های شاخص مطلوبیت مرتع در استان اردبیل. مرتع، ۱۰(۴)، ۳۶۷-۳۸۶. dor: 20.1001.1.20080891.1395.10.4.1.7
شیدای کرکج، اسماعیل؛ جعفری فوتمی، عیسی؛ نیک‌نهاد قرماخر، حمید (۱۳۹۵). بررسی اهمیت اقلیم در تعیین میزان اثرگذاری قرق بر خصوصیات مختلف خاک مراتع. مهندسی اکوسیستم بیابان، ۵(۱۳)، ۳۹-۵۶. https://deej.kashanu.ac.ir/article_112591 _en.
شیدای کرکج، اسماعیل؛ رضائی، حسین؛ نیک‌نهاد قره‌ماخر، حمید؛ جعفری فوتمی، عیسی؛ شریفیان، ابوالفضل (1398). نقش قرق در تغییر پایداری خاکدانه و ساختمان خاک‌های مرتعی استان گلستان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، ۲۶(۴)، ۹۰۴-۹۱۷. doi: 10.22092/ijrdr.2019.120682
غنچه‌پور، ماشاالله؛ صادقی‌نیا، مجید؛ باغستانی، ناصر؛ پورمیرزایی، احمد؛ کدوری، محمدرضا (1402). مقایسه تنوع پوشش گیاهی و خاک در دو عرصه قرق و چرا (مطالعه موردی: درمنه‌زارهای منطقه دهنو، بردسیر، کرمان). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، ۳۰(۱)، ۱۵۲-۱۶۳.  doi: 10.22092/ijrdr.2023.128952
کریمیان، وحید؛ بارانی، حسین (1403). شناسایی گیاهان دارویی-صنعتی پرکاربرد مراتع بیابانی و بررسی میزان آگاهی جامعه محلی نسبت به آن‌ها (مطالعه موردی: شهرستان خواف، خراسان رضوی). مدیریت بیابان، ۱۲(۴)، ۴۱-۶۲. doi: 10.22034/jdmal.2025.2045459.1490
محمدی سامانی، کیومرث؛ جنیدی جعفری، حامد؛ مرادی، پریا (1401). تغییرپذیری برخی خصوصیات شیمیایی خاک در شرایط مختلف مدیریتی مرتع. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، ۲۹(۲)، ۱۲۶-۱۳۰. doi: 10.22092/ijrdr.2022.126760
نیک‌نهاد، حمید؛ آقطابی، علی؛ اکبرلو، محمد (۱۳۹۶). اثرات حذف چرای دام بر برخی خصوصیات فیزیکی خاک، قابلیت فرسایش و ذخیره‌سازی کربن (مطالعه موردی: مراتع بزداغین، شمال خراسان، ایران). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، ۲۴(۴)، ۷۰۸–۷۱۸. doi: 10.22092/ijrdr.2017.114058