سنجش واکنش مدیران شهری در رویارویی با مخاطره محیطی سیل با تأکید بر تاب‌آوری (مطالعه موردی: شهر جیرفت)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

2 دانش آموخته برنامه ریزی آمایش سرزمین، دانشگاه پردیس فارابی تهران، قم، ایران

3 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

4 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

چکیده

سیل ویرانگر و مخرّب است و در حوزه­های شهری خسارات زیان­باری به­همراه می­ آورد. تاب‌آوری دربرابر آسیب­­پذیری بیشتر بر جنبه­ های مثبت تأکید دارد و امروزه دولت­ها می‌کوشند با ارتقاء تاب­آوری درمقابل بلایای طبیعی، زندگی را در مناطق دارای خطر بهبود بخشند. هدف پژوهش حاضر سنجش واکنش مدیران شهری جیرفت در رویارویی با مخاطرة محیطی سیل با تأکید بر تاب­آوری است. برای گردآوری اطّلاعات از روش­های کتابخانه­ای (کتاب­ها، مقالات، اسناد، اینترنت و غیره) و میدانی استفاده شده است. جامعة آماری پژوهش شامل مدیران شهری ساکن در شهر جیرفت است که بیست نفر به‌طور تصادفی با استفاده از تکنیک دلفی به‌منزلة حجم نمونه انتخاب شده­اند برای تجزیه و تحلیل داده­ها، از آزمون­های آماری تی تک‌نمونه­ای و رگرسیون گام­به­گام و همچنین به­منظور اولویّت­بندی و ضریب اهمّیّت معیارها از تکنیک دیمتل و بهترین و بدترین روش، استفاده شده است. نتایج حاصل از تی تک­نمونه­ای در راستای سنجش واکنش مدیریت شهری جیرفت دربرابر سیلاب نشان می­دهد بین حدّ مبنا (3) و مقدار محاسبه‌شده (17/3) اختلاف معنی­داری وجود ندارد. نتایج رگرسیون گام­به­گام بیانگر آن است که شاخص نهادی - مدیریتی با مقدار 347/0، بیشترین تأثیر و شاخص کالبدی - محیطی با مقدار 302/0 کمترین تأثیر را بر مدیریت تاب­آوری شهر جیرفت دربرابر سیلاب دارد. نتایج تکنیک دیمتل نشان می‌دهد از میان شاخص­های مؤثّر بر تاب­آوری شهر جیرفت دربرابر سیلاب، شاخص اجتماعی با مقدار 385/43 بیشترین تعامل و شاخص نهادی - مدیریتی با مقدار 352/43 کمترین تعامل، شاخص اجتماعی با مقدار 474/1 مؤثّرترین عامل و شاخص اقتصادی با مقدار 008/1- تأثیر­پذیرترین عامل هستند. نتایج تکنیک بهترین و بدترین روش، نشان­دهندۀ آن است که شاخص اجتماعی با ارزش 258/0 در رتبة اوّل، شاخص نهادی - مدیریتی با ارزش 252/0 در رتبة دوّم، شاخص کالبدی - محیطی با ارزش 245/0 در رتبة سوّم و درنهایت شاخص اقتصادی با ارزش 244/0 در رتبة چهارم قرار دارد.
 

کلیدواژه‌ها


بدری، سید علی؛ رمضان­زاده لسبوئی، مهدی؛ عسگری، علی؛ قدیری معصوم، مجتبی؛ سلمانی، محمد (1392) نقش مدیریت محلّی در ارتقای تاب­آوری مکانی در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب، مطالعة موردی: دو حوضة چشمه کیلة شهرستان تنکابن و سردآبرود، دوفصلنامة علمی - پژوهشی مدیریت بحران، 2 (3)، صص. 50-39.

تقوایی، مسعود، سلیمانی، فهیمه (1390) مدیریت بحران شهری با تأکید بر سیل، اطّلاعات جغرافیایی (سپهر)، 20 (79)، صص. 73-66.

حاتمی­نژاد، حسین؛ فرهادی­خواه، حسین؛ آروین، محمود؛ رحیم­پور، نگار (1396) بررسی ابعاد مؤثّر بر تاب­آوری شهری با استفاده از مدل ساختاری تفسیری (نمونة موردی: شهر اهواز)، دانش پیشگیری و مدیریت بحران، 7 (1)، صص. 45-35.

حسینی رستمی، سیده سکینه؛ رفیعیان، مجتبی (1393) بررسی نقش برنامه­ریزی کاربری زمین شهری در جهت کاهش خطر­پذیری شهر در برابر بلایای طبیعی (سیل)، اوّلین کنگرة تخصّصی مدیریت شهری و شوراهای شهر، شهر ساری.

رحمانی، بیژن؛ ایمانی، بهرام؛ نصرتی، فردین (1389) ارزیابی دیدگاه ساکنان دهستان جوکندان تالش نسبت به چالش‌های فراروی مدیریت ریسک سیلاب (مطالعة موردی: حوضه رود خشکه­رود)، فضای جغرافیایی، 11 (34)، صص. 155-132.

رضایی، محمد­رضا (1392) ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی و نهادی جوامع شهری در برابر سوانح طبیعی، مطالعة موردی: زلزلة محلّه­های شهر تهران، مدیریت بحران، 2 (3)، صص. 36-25.

رفیعیان، مجتبی؛ رضایی، محمد­رضا؛ عسگری، علی؛ پرهیزکار، اکبر؛ سیاوش، شایان (1390) تبیین مفهومی تاب­آوری و شاخص­سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع‌محور (CBDM)، برنامه­ریزی و آمایش فضا (مدرس علوم انسانی)، 15 (4)، صص. 41-19.

رمضان­زاده لسبوئی، مهدی؛ عسگری، علی؛ بدری، سید­علی (1393) زیر­ساخت­ها و تاب­آوری در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب منطقة مورد مطالعه: مناطق نمونة گردشگری چشمة کیلة تنکابن و سردآبرود کلاردشت، نشریة تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 1 (1)، صص. 52-35.

زیاری، کرامت­الله؛ حسینی، سید مصطفی (1395) ارزیابی ارتباط بین زیست­پذیری و تاب‌آوری در محلاّت کلان‌شهر مشهد، پژوهش­نامة خراسان بزرگ، 7 (23)، صص. 25-11.

سازمان مدیریت و برنامه­ریزی استان کرمان (1394) طرح جامع کرمان، معاونت آمار و اطّلاعات.

شایان، محسن؛ پایدار، ابوذر؛ بازوند، سجاد (1396) تحلیل تأثیرات ارتقای شاخص­های تاب­آوری بر پایداری سکونت‌گاه‌های روستایی در مقابل سیلاب (مورد مطالعه: نواحی روستایی شهرستان زرّین‌دشت)، مدیریت مخاطرات محیطی (دانش مخاطرات سابق)، 4 (2)، صص. 121-103.

شهبازی، میثم؛ دوستی ایرانی، لیلا؛ المدرسی، سید علی؛ رجائی، محمدعلی (1392) بررسی و ارزیابی توسعة شهرکرد مبتنی بر مدیریت بحران، اقتصاد و مدیریت شهری، 1 (4)، صص. 91-75.

صالحی، اسماعیل؛ رفیعی، یوسف؛ فرزاد بهتاش، محمدرضا؛ آقابابایی، محمدتقی (1392) پهنه­بندی خطر سیلاب شهری با استفاده از GIS و فرایند تحلیل سلسله­مراتبی فازی (مطالعة موردی: تهران)، محیط­شناسی، 39 (3)، صص. 188-179.

عزیزپور، ملکه؛ زنگی­آبادی، علی؛ اسماعیلیان، زهرا (1390) اولویّت­بندی عوامل مؤثّر در مدیریت بحران شهری در برابر بلایای طبیعی (مطالعة موردی: سازمان­های مرتبط با بحران شهر اصفهان)، جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، 22 (43)، صص. 124-107.

فرزاد بهتاش، محمد­رضا؛ کی­نژاد، محمدعلی؛ پیربابایی، محمد­تقی؛ عسکری، علی (1392) ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلّفه‌های تاب­آوری کلان‌شهر تبریز، نشریة هنرهای زیبا، 18 (3)، صص. 42-33.

قهرودی تالی، منیژه (1388) کاربرد مدل یکپارچه سیلاب شهری در کلان‌شهرها (مطالعة موردی: شمال شرق تهران)، جغرافیا و برنامه­ریزی منطقه­ای، 1 (12)، صص. 178-167.

قهرودی تالی، منیژه؛ مجیدی هروی، آنیتا؛ عبدلی، اسماعیل (1395) آسیب­پذیری ناشی از سیلاب شهری (مطالعة موردی: تهران، درکه تا کن)، جغرافیا و مخاطرات محیطی، 5 (17)، صص. 35-21.

مبارکی، امید؛ لاله­پور، منیژه؛ افضلی گروه، زهرا (1396) ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلّفه­های تاب­آوری شهر کرمان، جغرافیا و توسعه، 15 (47)، صص. 104-89.

محمود­زاده، حسن؛ امامی­کیا، وحید؛ رسولی، علی­اکبر (1394) ریز پهنه­بندی خطر سیلاب در محدودة شهر تبریز با استفاده از روش AHP، تحقیقات جغرافیایی، 30 (1)، صص. 180-167.

مطیعی لنگرودی، سید حسن؛ قدیری معصوم، مجتبی؛ طورانی، علی؛ خسروی مهر، حمیده (1394) بررسی نقش مدیریت مشارکتی در کاهش آثار سیل (مطالعة موردی: روستاهای حوضة رودخانه زنگمار ماکو)، جغرافیا و برنامه­ریزی، 19 (51)، صص. 339-311.

معظمی، بهاره؛ رحیمی، محمود (1395) سنجش و تدوین راهبردهای تاب­آوری در مقابل بحران، در بافت قدیم شهری (موردپژوهی: محلّة فیض­آباد کرمانشاه)، جغرافیا و مطالعات محیطی، 5 (18)، صص. 34-23.

میرحقی، امیرحسین؛ ابراهیمی، ابراهیم؛ سارانی، حامد (1388) بررسی عملکرد مدیریت بحران در سیلاب، مطالعه موردی: بمپور، امداد و نجات، 1 (4)، صص. 60-53.

میرزاعلی، محمد؛ نظری، عبدالمجید؛ اونق، مجید (1397) سنجش ابعاد کالبدی تاب­آوری جوامع روستایی در مواجهه با سیل (مطالعة موردی: حوضة آبخیز گرگانرود)، برنامه­ریزی توسعة کالبدی، 5 (11)، صص. 133-111.

نصری، مسعود (1388) بررسی سیلاب­ها و شبکة مسیل­های تأثیر­گذار بر شهر زواره و توجّه به آن در برنامه­ریزی شهری، فصلنامة جغرافیایی چشم­انداز، 1 (2)، صص. 78-65.

Ainuddin, S., Routray, J. K. (2012) Earthquake hazards and community resilience in Baluchistan, Natural Hazards, 63(2), pp. 909-937.

Andersen, L. E., Cardona, M. (2013) Building resilence against adverse shocks: what are the determinants of vulnerability and resilence?, Development Research Working Paper Series, Institute for advanced development studies, pp. 1-19.

Azizpour, M., Zangi Abadi, A., Esma'iliyan, Z. (2011) Prioritizing the effective factors in urban disaster management (Case study: Isfahan city-related crisis organizations), Geography and Environmental Planning, 22 (43), pp. 107-124 (In Persian).

Badri, S. A., Ramezanzadeh Lasboei, M., Asgary, A., Ghadiri Masom, M., Salmani, M. (2013) The role of local management in improving resilience to natural disasters with emphasis on floods, The Journal of Emergency Management, 2 (3), pp. 39-50 (In Persian).

Bruneau, M., Chang, S. E., Eguchi, R. T., Lee, G. C., O’Rourke, T. D., Reinhorn, A. M., Von Winterfeldt, D. (2003) A framework to quantitatively assess and enhance the seismic resilience of communities, Earthquake spectra, 19 (4), pp. 733-752.‏

Cheoul, Sh. K. (1999) Spatial decision support system for integrated riverbasin flood control, Journal of Water Resources Planning and Management, 28 (3), pp. 190-201.

Cutter, S. L., Burton, C. G., Emrich, C. T. (2010) Disaster resilience indicators for benchmarking baseline conditions, Journal of Homeland Security and Emergency Management, 7 (1), pp. 235-239.

Farzad Behtash, M. R., Keynejhad, M. A., Pirbabaei, M. T., Asgari, A. (2013) Evaluation and analysis of dimensions and components of Tabriz metropolis resiliency, Honarhaye Ziba Memari va Shahrsazi, 18 (3), pp. 33-42 (In Persian).

Gaillard, J. C. (2007) Resilience of traditional societies in facing natural hazards, Disaster Prevention and Management: An International Journal, 16 (4), pp. 522-544.

Ghahroodi Tali, M. (2009) Application of integrated flood model in metropolises (Case study: Northeast of Tehran), Geography and Regional Planning, 1 (12), pp. 167-178 (In Persian).

Ghahroodi Tali, M., Majidi Heravi, A., Abdoli, E. (2016) Urban flood vulnerability (Case study: Tehran, Dakar to Ken), Geography and Environmental Hazards, 5 (17), pp. 21-35 (In Persian).

Hatami Nejad, H., Farhadi Khah, H., Arvin, M., Rahim Pour, N. (2017) Investigation the dimensions influencing urban resilience using interpretive structural modeling (ISM) (Case study: Ahwaz city), Disaster Prevention and Management Knowledge (DPMK) Quarterly, 7 (1), pp. 35-45 (In Persian).

Holling, C. S. (1973) Resilience and stability of ecological systems, Annual Review of Ecology and Systematics, 4, pp. 1-23.

Hosseini Rostami, S. S., Rafieyan, M. (2014) Investigating the role of urban land use planning in reducing city riskiness against natural disasters (flood), The First Congress of Urban Management and City Councils, Sari City (In Persian).

Kafle Kanta, Sh. (2011) Measuring disaster-resilient communities: A case study of coastal communities in Indonesia, Journal of Business Continuity & Emergency Planning, 5 (4), pp. 316-326.

Kates, R., Pijawka, D. (1977) From rubble to moument, the pace of reconstruction following disaster, In: Eugene J. Hass. Roberts W. Karts and Marten J. Bowden )Eds.(, Reconstruction following disaster, The MTT Press. Massachusetts, 6, pp. 261-293.

León‚ J., March‚ A. (2014) Urban morphology as a tool for supporting tsunami rapid resilience: A case study of Talcahuano, Chile‚ Habitat International‚ 43, pp. 250-262.

Mahmood Zadeh, H., Emami Kiya, V., Rasooli, A. A. (2015) Micro zonation of flood risk in Tabriz suburb with using analytical hierarchy process, Geographical Researches, 30 (1), pp. 167-180 (In Persian).

Malalgoda, C., Amaratunga, R. D. G., Pathirage, C. P. (2010) Exploring disaster risk reduction in the built environment, School of The Built Environment, University of Salford, uk.

Mileti, D. (1999) Disasters by Design: A Reassessment of Natural Hazards in the United States, Joseph Henry Press, Washington DC.

Mirhaghi, A. H., Ebrahimi, E., Sarani, H. (2009) Investigating the performance of crisis management in a flood, a case study: Bampour, Rescue and Rescue, 1 (4), pp. 53-60 (In Persian).

MirzaAli, M., Nazari, A. M., Ownegh, M. (2018) Measuring the physical dimension of rural resilience against flood (Case study: Gorganroud watershed basin), Journal Management System, 5 (11), pp. 111-133 (In Persian).

Moazami, B., Rahimi, M. (2016) Assessing and formulating strategies for resilience to withstand disasters in old urban area in Faizabad‘s neighborhood in Kermanshah, Journal of Geography and Environmental Studies, 5 (18), pp. 23-34 (In Persian).

Mobaraki, O., Lalehpour, M., Afzaligrouh, Z. (2017) Evaluating and analysis of resiliency dimension and parameters of Kerman City, Geography and Development Iranian Journal, 15 (47), pp. 89-104 (In Persian).

Motiei Langroudi, S. H., Ghadiri Masom, M., Torani, A., Khosravi Mehr, H. (2015) Investigating the role of participatory management in reducing flood effects (Case study: Mango Zangmar River basin villages), Geography and Planning, 19 (51), pp. 311-339 (In Persian).

Nasri, M. (2009) Investigating the floods and network of affected areas on the city of Zavar and its attention to urban planning, Geographic Outlook, 1 (2), pp. 78-65 (In Persian).

Norris, F. H., Stevens, S. P., Pfefferbaum, B., Wyche, K. F., Pfefferbaum, R. L. (2008) Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness, American Journal of Community Psychology, 41 (1-2), pp. 127-150.

Organization of Management and Planning of Kerman Province (2015) Kerman General Plan, Department of Statistics and Information (In Persian).

Paton, D., Johnston, D. (2017) Disaster Resilience: An Integrated Approach, Charles C. Thomas.

Rafieyan, M., Rezaei, M. R., Asgari, A., Paehizkar, A., Siavash, Sh. (2011) Explaining the context of resilience and indicating it in community-based disaster management (CBDM); Planning and Approbation of Space (Lecturer in Human Sciences), 15 (4), pp. 19-41 (In Persian).

Rahmani, B., Imani, B., Nosrati, F. (2010) Evaluation of the viewpoints of Jokandan Vill residents on the challenges faced the flood risk management (Case study: the Khoshkerood drainage basin), Geographic Space, 11 (34), pp. 132-155 (In Persian).

Ramezanzadeh Lasboei, M., Asgari, A., Badri, S. A. (2014)Infrastructures and resiliency to natural disasters with emphasis on flood the case: typical tourism regions in North of Iran (Cheshmekile & Sardabrud),Journal of Spatial Analysis Environmental hazarts, 1 (1), pp. 35-52 (In Persian).

Rezaei, M. R. (2013) Evaluating the economic and institutional resilience of urban communities to natural disasters using PROMETHE technique, Journal of Emergency Management, 2 (3), pp. 25-36 (In Persian).

Salehi, E., Rafii, Y., Farzad Behtash, M. R., Aghababai, M. T. (2013) Urban flood hazard zonation using GIS and Fuzzy-AHP analysis (Case study: Tehran city), Journal of Environmental Studies, 39 (3), pp. 179-188 (In Persian).

Shahbazi, M., Dousti Irani, L., Almodaresi, S.A., Rajaei, M. A. (2013) An investigation into the development of the city of Shahrekord considering disaster management, Journal of Urban Economics and Management, 1 (4), pp. 75-91 (In Persian).

Shayan, M., Paydar, A., Bazvand, S. (2017) Impact analysis of upgrading the indicators of resilience over sustainability of rural settlements against floods (Item: rural areas of Zarrindasht county), Environmental Hazards Management, 4 (2). pp. 103-121 (In Persian).

Taghvaei, M., Soleimani, F. (2011) Urban crisis management with emphasis on flood, The Journal of Geographical Data (SEPEHR), 20 (79), pp. 66-73 (In Persian).

Timmerman, P. (1981) Vulnerability, resilience and the collapse of society: a review of models and possible climatic applications,Institute for environmental studies, University of Toronto.

Zyari, K., Hosseini, S. M. (2016) Evaluate the relationship between viability and resilience in the neighborhoods metropolitan Mashhad, Journal of Greate Khorasan, 7 (23), pp. 11-25 (In Persian).