پایداری محیط‌زیستی در ایران و کشورهای هم‌مرز؛ یک مطالعه تطبیقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی‌ آمایش سرزمین، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه

2 گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه

چکیده

این پژوهش با هدف ارزیابی تطبیقی وضعیت پایداری در ایران و هفت کشور هم‌مرز آن، با تأکید بر تعامل ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی، انجام شده است. داده‌های پژوهش از پروفایل‌های آماری رسمی سازمان ملل متحد (UNData) استخراج شده و 31 شاخص منتخب در سه بعد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی در دو پروفایل داده‌ای با برچسب سال‌های 2020 و 2025 مورد بررسی قرار گرفته‌اند. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کمی است. پس از کنترل و پاک‌سازی داده‌ها، وزن شاخص‌ها برای هر مقطع به‌صورت مستقل با روش آنتروپی شانون تعیین و رتبه‌بندی کشورها در هر مقطع با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیاره TOPSIS انجام شد. علاوه بر شاخص ترکیبی، عملکرد کشورها در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی نیز به‌صورت جداگانه ارزیابی شد و پایداری نتایج در برابر سناریوهای مختلف وزن‌دهی، مقیاس شاخص‌ها، مدیریت داده‌های مفقود و جهت‌گذاری شاخص‌ها مورد آزمون قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که عملکرد کشورهای مورد مطالعه در ابعاد مختلف پایداری ناهمگون بوده و جایگاه کشورها در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی لزوماً یکسان نیست. همچنین، مقایسه جایگاه نسبی ایران با کشورهای هم‌مرز در دو مقطع، تفاوت‌هایی را در الگوهای عملکرد کشورها آشکار می‌کند که تفسیر آن‌ها باید با توجه به ساختار شاخص‌ها، کیفیت داده‌ها و شرایط منطقه‌ای انجام شود. نتایج بر ضرورت توجه همزمان به کارایی اقتصادی، رفاه اجتماعی و کاهش فشارهای محیط‌زیستی و نیز تقویت همکاری‌های منطقه‌ای در مدیریت مسائل فرامرزی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات