تبیین عوامل مؤثر بر حکمروایی پایدار منابع آب در روستاهای معرض مخاطره کم‌آبی (مطالعه موردی: مناطق روستایی پیرامون دریاچه پریشان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 گروه مهندسی آب، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

بحران کم‌آبی در سکونت‎گاه‌های روستایی ایران، به‌ویژه در پهنه‌های آبی داخلی، تنها ناشی از محدودیت‌های طبیعی و تغییرات اقلیمی نیست، بلکه به‌طور معناداری با ضعف سازوکارهای تصمیم‌گیری و حکمروایی منابع آب مرتبط است. روستاهای پیرامون دریاچه پریشان طی سال‌های اخیر با کاهش شدید منابع سطحی و زیرزمینی، افت تولیدات کشاورزی و ناپایداری معیشت مواجه شده‌اند؛ پیامدهایی که تشدید تعارضات محلی و کاهش مشارکت اجتماعی را به دنبال داشته و ضرورت تحلیل عوامل مؤثر بر حکمروایی پایدار منابع آب را برجسته می‌کند. هدف پژوهش حاضر، تبیین ساختار علّی و وزن شبکه‌ای شش بعد فرهنگی، زیرساختی، محیط‌زیستی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی–سازمانی و ۲۲ متغیر مرتبط در نظام حکمروایی منابع آب بود. داده‌ها به‌صورت اسنادی و میدانی گردآوری و با پرسش‎نامه دیمتل از ۳۰ خبرگان محلی جمع‌آوری شد و تحلیل با مدل ترکیبی دنپ انجام شد. نتایج کمی نشان داد بعد نهادی–سازمانی با 3934/8= Ri و 1204/8+= Ri−Cj تأثیرگذارترین عامل و بعد اجتماعی با 3688/8=Cj و 1252/8-= Ri−Cj بیشترین اثرپذیری را دارد. تحلیل علّی–معلولی ابعاد نهادی–سازمانی و فرهنگی را در گروه علّی، ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیرساختی را در گروه معلولی و بعد محیط‌زیستی را در وضعیت تعادلی نشان داد. وزن‌دهی شبکه‌ای نیز اهمیت بالای عامل فرهنگی (2046/0) و رتبه پنجم بعد نهادی–سازمانی (1501/0) را آشکار کرد که تأکید می‌کند گذار به حکمروایی پایدار منابع آب نیازمند تقویت هم‌زمان سازوکارهای نهادی و مؤلفه‌های فرهنگی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

آذرنیو، نازنین؛ پورطاهری، مهدی؛ ترابی، ذبیح اله؛ شهبازبگیان، محمدرضا (1403). چالش‌های حکمروایی در ارتباط با مناطق کم آب روستایی (مورد مطالعه: حوضه آبریز دریاچه پریشان_ استان فارس). دومین همایش جغرافیا و پایداری محیط (منابع و مسائل آب و چالش‌های آن در ایران)، 15-30. https://civilica.com/doc/2160173
باختر، سهیلا (1403). واکاوی اثرات حکمروایی خوب روستایی جهت مدیریت منابع آب کشاورزی مطالعه موردی: دهستان حسن‌آباد، شهرستان اسلام‌آباد غرب. جغرافیا و توسعه فضایی، 1(2)، 77-96. doi: 10.22098/gsd.2025.16486.1073
خواجه، محمد؛ بذرافشان، ام‌البنین؛ وقارفرد، حسن؛ اسماعیل‌پور، یحیی (1393). بررسی کمی و کیفی منابع آب زیرزمینی در دشت پریشان. فصلنامه آمایش فضا و ژئوماتیک، 18(4)، 71-96. https://hsmsp.modares.ac.ir/article_14464.html
دیزجی، حمیده؛ آقایاری هیر، محسن؛ تقی زاده فانید، ابوالقاسم؛ رضایی، مجید (1403). تحلیل عوامل مؤثر در پایدارسازی الگوی مدیریت منابع آب در سکونت‎گاه‌های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان مراغه). مطالعات برنامه‌ریزی قلمرو کوچ‌نشینان، 4(1)، 1-16. doi: 10.22034/jsnap.2024.426209.1079
رضایی توابع، کامران؛ حیدری، اعظم؛ سیاح‌پور، محمدجواد (1401). بررسی تراز آب زیرزمینی و شبیه‌سازی سناریوهای پیش‌بینی در حوضه آبریز پریشان. پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، 11(2)، 210-228. doi: 10.22034/gmpj.2022.332696.1337
عسگری بزایه، فاطمه (1395). حکمرانی آب: مروری بر مفاهیم، چالش‌ها، ابزارها و تدابیر نهادی. نشریه مدیریت آب در کشاورزی، 3(1)، 25-34. https://wmaj.iaid.ir/article_87314.html?utm_source=chatgpt.com
غزالی، سمانه (1399). ارتباط متقابل میان سطح آب دریاچه پریشان و آب چاه‌های اطراف آن با توجه به برداشت بی‌رویه منابع آب زیرزمینی. مجله تحقیقات اقتصاد کشاورزی، 4(14)، 1-16. dor: 20.1001.1.20086407.1391.4.14.7.9
ملکی، پریسا؛ اکبری، ملیحه (1404). ملزومات استقرار نظام حکمرانی مطلوب منابع آب در ایران: یک مرور نظام‌مند. تحقیقات منابع آب ایران، 21(3)، 43-54.  doi: 10.22034/iwrr.2025.522609.2870

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار