ارزیابی فرونشست زمین متأثر از افت تراز آبخوان‌ها و تغییرات کاربری اراضی در دشت ماهیدشت کرمانشاه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه ژئومورفولوژی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

3 گروه ژئومورفولوژی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

چکیده

فرونشست زمین به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مخاطرات ژئومورفولوژیکی در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران، طی سال‌های اخیر شدت یافته و پیامدهای گسترده‌ای بر منابع آب، خاک و زیرساخت‌های انسانی بر جای گذاشته است. این پژوهش با هدف تحلیل الگوی مکانی–زمانی فرونشست در دشت ماهیدشت استان کرمانشاه، از تلفیق تکنیک SBAS-InSAR، داده‌های بلندمدت چاه‌های پیزومتری و تحلیل تغییرات کاربری اراضی بهره گرفت. برای این منظور، ۳۰ تصویر سنتینل-۱ در بازه ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ پردازش شد و داده‌های ۲۱ حلقه چاه پیزومتری طی سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۲ با روش IDW تحلیل گردید. همچنین، نقشه‌های کاربری اراضی سال‌های ۱۳۸۰ و ۱۴۰۲ با استفاده از الگوریتم شبکه عصبی مصنوعی تهیه شد. نتایج نشان داد بیشینه فرونشست سالانه در دشت ماهیدشت حدود ۴۰ میلی‌متر و بیشینه بالاآمدگی ۲۲ میلی‌متر بوده است. بیشترین نرخ فرونشست در نواحی شرقی و شمالی دشت مشاهده شد؛ مناطقی که با افت شدید سطح ایستابی (تا ۲۶٫۹۸- متر) و تبدیل گسترده کشت دیم به آبی هم‌پوشانی دارند. این هم‌زمانی مکانی بیانگر نقش غالب عوامل انسانی در تشدید فرونشست است. در مقابل، نواحی مرکزی و غربی دشت به دلیل پایداری نسبی سطح آب زیرزمینی و تغییرات محدود کاربری، نرخ نشست کمتری را تجربه کرده‌اند. به‌طور کلی، یافته‌ها نشان می‌دهد که بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و تغییرات شدید کاربری اراضی، مهم‌ترین محرک‌های فرونشست در ماهیدشت هستند. تداوم روند فعلی می‌تواند تهدیدی جدی برای پایداری خاک، کیفیت آب، زیرساخت‌ها و امنیت غذایی منطقه ایجاد کند. این نتایج ضرورت مدیریت پایدار منابع آب و بازنگری در الگوی کشت را برجسته می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اطهری، محمدعلی؛ عزیزی، حمیدرضا؛ هاشمی، سیدهاشم؛ هنری، حمیدرضا (۱۴۰۱). رابطه بین میزان تغییرات سطح زمین در اثر فرونشست و تغییرات زیرزمینی با استفاده از داده‌های InSAR و مدل‌های ماهواره‌ای (مطالعه موردی: دشت ورامین). نشریه علوم و مهندسی آب و فاضلاب، 1(7)، 34–43. doi: 10.22112/JWWSE.2021.261650.1232.
امیری، فرزاد؛ محمدی، سمیره؛ زرافشانی، کیومرث؛ مهدی‌زاده، حسین؛ توکلی، محسن (1396). ارائه مدل تخصیص بهینه اراضی کشاورزی با در نظر گرفتن تغییرات اقلیمی بر پایه سیستم دینامیک در حوزه آبخیز دشت ماهیدشت. پایان‌نامه کارشناسی‏ ارشد مهندسی صنایع، دانشگاه صنعتی کرمانشاه.
حجازی، اسدالله؛ رضایی‌مقدم، محمدحسین؛ ولی‌زاده کامران، خلیل؛ موسوی کجابادی، ندا (۱۴۰۱). آشکارسازی و تعیین میزان فرونشست با استفاده از روش تداخل‌سنجی راداری (InSAR) در محدوده دشت هرسین. پژوهش‌های فرسایش محیطی، ۱۲(1)، ۱۸۳–۲۰۶.  http://magazine.hormozgan.ac.ir/article-1-645-fa.html
رجبی، معصومه؛ روستایی، شهرام؛ مطاعی، سارا (۱۴۰۱). ارزیابی سری‌های زمانی فرونشست زمین در دشت کرمانشاه با استفاده از تکنیک SBAS. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 55(1)، 19-37 doi: 10.22059/jphgr.
زندی، رحمان؛ فرزین کیا، ربابه؛ شفیعی، نجمه (۱۳۹۸). فرونشست زمین و تداخل‌سنج راداری. تهران، انتشارات ماهواره.
صبوری، محمد سعید (1402). بررسی ارتباط بین رخداد زمین‌لغزش با پهنه‌های گسلی در ایران. فصلنامه کواترنری ایران، 9(1-2)، 80-107. doi: 10.22034/irqua.2023.709266.
عبداللهی، زهرا؛ صلاحی مقدم، نفیسه (1404). الگوی پارادایمی ریسک فرونشست زمین با رویکرد توسعه محور در مدیریت منابع آب. مجله مدیریت مخاطرات محیطی، 2 (12)، 153–165. doi: 10.22059/jhsci.2025.398222.887.
عمادالدین، سمیه؛ نظری گزیک، زهرا (1402). برآورد میزان فرونشست زمین با استفاده از تکنیک تداخل‌سنجی راداری و تغییرات تراز آب زیرزمینی (مطالعه موردی: دشت مشهد). مجله جغرافیا و توسعه، 73(21)، 221–239. doi: 10.22111/gdij.2023. 8029
نصیری خانقاه، علیرضا؛ شریفیان عطار، رضا (1398). کاربرد تداخلسنجی رادار در مطالعات فرونشست. تهران: انتشارات مهر جالینوس.