ارزیابی و رتبه‌بندی عوامل تأثیرگذار بر الگوی مدیریت آب شهری با رویکرد اهمیت - عملکرد (IPA) (مطالعه موردی: شهرستان رباط‌کریم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 گروه اقلیم‎شناسی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

مدیریت آب شهری در ایران با چالش‌های فزاینده کم‌آبی و تغییرات اقلیمی مواجه است که پایداری و تاب‌آوری مناطق شهری را تهدید می‌کند. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و رتبه‌بندی عوامل تأثیرگذار بر الگوی مدیریت آب شهری، با تمرکز بر شهرستان رباط‌کریم و با بهره‌گیری از تکنیک تحلیل اهمیت - عملکرد (IPA)، به بررسی این موضوع می‌پردازد. این مطالعه کاربردی - توسعه‌ای و از نوع توصیفی - تحلیلی ترکیبی (کیفی - کمی) است. در گام کیفی، ۶۴ شاخص کلیدی در ۹ عامل (شامل نهادی - سازمانی، اقتصادی، فنی - مهندسی و سیاسی) از طریق مرور نظام‌مند ادبیات و مصاحبه با خبرگان شناسایی شد. داده‌ها با استفاده از پرسش‌نامه‌ای دوگانه از ۵۳ نفر از متخصصان، کارشناسان و مدیران حوزه مدیریت آب جمع‌آوری گردید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از میان عوامل شناسایی‌شده، عوامل سیاسی و اقتصادی دارای بالاترین اولویت برای مداخله هستند. به طور خاص، شاخص‌های «اراده سیاسی و رهبری» و «پایداری و اثربخشی نهادی» با کسب بالاترین رتبه (۱) و میانگین اهمیت 987/4 و 954/4 (در مقیاس ۵ درجه‌ای)، به‌عنوان حیاتی‌ترین عوامل شناسایی شدند. در بعد اقتصادی، شاخص‌های «نرخ بازگشت هزینه» با رتبه ۳ و «کفایت و ساختار تعرفه آب» با رتبه ۶ در اولویت‌های بالا قرار گرفتند. همچنین، تحلیل اهمیت - عملکرد نشان می‌دهد که بسیاری از شاخص‌های با اهمیت بالا، دارای عملکرد پایین هستند؛ به‌عنوان‌مثال، شاخص «مدیریت هدررفت آب» با رتبه ۱۰ و شاخص «مشارکت ذی‌نفعان» با رتبه ۱۴، نیازمند بهبود چشمگیر در عملکرد فعلی می‌باشند. این نتایج، مبنای مهمی برای تدوین راهبردهای عملیاتی و تخصیص مؤثر منابع به‌منظور ارتقای کارایی و اثربخشی مدیریت آب شهری فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسماعیلی، محمدمهدی (1399). بحران تأمین آب در حوضة آبریز زاینده‌رود؛ مسائل سیاسی و اجتماعی و راهکارهایی برای مدیریت آن (مطالعة موردی: اعتراضات سال‌های 1389 تا 1392). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 9(3)، 567-585. https://doi.org/10.22059/jisr.2020.295075.990
باقری‌نیا، علی؛ جهانشاهلو، لعیا؛ شهریاری، سید جمال‌الدین (1400). نقش مدیریت شهری در زیرساخت‌های آبی به‌منظور ساماندهی رودخانه‌های شهری (نمونه موردی کلان‌شهر رشت). فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 12(45)، 151-166. https://doi.org/10.30495/jupm.2021.4017
بهرامی، جمیل؛ فاروقی، فرزین؛ حسینی، سید امیر؛ رفیعی، داوود (1396). تأثیر ابزارهای نفوذ و ذخیره‌ا‌ی توسعه کم اثر در مدیریت رواناب شهری سنندج. مجله آب و فاضلاب، 28(5)، 118-124. https://doi.org/10.22093/wwj.2016.40791
تارا، سمیه سادات؛ موسوی رینه، سیده مهسا؛ یوسفی، حسین (1401). مدیریت پایدار منابع آب با استفاده از ارائۀ طرح بازچرخانی رواناب شهری با هدف آبیاری فضای سبز (مطالعۀ موردی کانال الهیه منطقۀ 3 تهران). مجله اکوهیدرولوژی، 9(4)، 782-771. https://doi.org/10.22059/ije.2023.352783.1705
حریف، سیروس؛ عزیزیان، غلامرضا؛ گیوه‌چی، محمد؛ دهقانی درمیان، محسن (1401). تحلیل و ارزیابی ابزارهای مدیریت کیفی در شبکه‌های توزیع آب در مقابل ورود آلودگی در شبکه آب شرب شهر زاهدان. نشریه علمی پژوهشی مهندسی آبیاری و آب ایران، 12(3)، 437-453. https://doi.org/10.22125/iwe.2022.146421
زارع شاه‌آبادی؛ اکبر؛ بنیاد، لیلی (1401). تحلیل گفتمان حاکم بر مدیریت منابع آب در اسناد بالادستی کشور (بازه زمانی: 1367-1357). تحقیقات منابع آب ایران، 18(1)، 54-67. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17352347.1401.18.1.4.2
سلطان مرادی، زهره؛ زارعی، محمدابراهیم (1399). واکاوی نظام مدیریت آب در ساختار شهری اصفهان دوره صفوی. پژوهش آب ایران، 14(1)، 119-129. https://iwrj.sku.ac.ir/article_10693.html
سلیمانی دامنه، مجتبی؛ رخشانی نسب، حمیدرضا؛ نظری پور، حمید (1403). تحلیلی بر نقش بازیگران کلیدی در مدیریت بحران آب شرب شهر کرمان. جغرافیا و پایداری محیط، 14(4)، 63-86. https://doi.org/10.22126/ges.2024.11271.2793
سیف، غلامرضا؛ مهردادی، ناصر؛ پرداختی، علیرضا (1402). کنترل هدر رفت آب با مدیریت هوشمند فشار در شبکه توزیع آب شهری با استفاده از کنترل‌گرهای چندنقطه‌ای به‌منظور مدیریت بحران در تأمین آب شرب شهری. مدیریت بحران، 12(2)، 115-102. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1402.12.2.7.3
شاهنگیان، سید احمدرضا؛ تابش، مسعود؛ صفرپور، هانیه؛ خاشعی، ملیکا؛ عباسی، مهناز (1399). الزامات و ضرورت‌های ارائه یک چارچوب یکپارچه و جامع در ارزیابی سیاست‌های مدیریت تقاضای آب شهری. علوم و مهندسی آب و فاضلاب، 5(4)، 23-16. https://doi.org/10.22112/jwwse.2020.219990.1188
طالبی صومعه‌سرایی؛ مهشید، ذکایی، محمد سعید؛ فاضلی، محمد؛ جمعه‌پور، محمود (1398). جامعه‌شناسی یک بحران: آسیب‌شناسی اجتماعی بحران آب در حوضه آبریز زاینده‌رود .فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(4)، 133-165. https://doi.org/10.22035/isih.2020.3652.3833
قشقایی‌زاده، نسیم؛ مرادی، عباس؛ ملکیان، آرش؛ حلی ساز، ارشک؛ مهدوی، رسول (1397). چالش آب شهری و بررسی سناریوهای مدیریت رواناب‌های شهری (مطالعه موردی: بخشی از شهر بندرعباس). دانش شهرسازی، 2(3)، 71-83. https://doi.org/ 10.22124/upk.2018.10984.1116
موسوی زاده جزائری؛ فائزه؛ شکیبازاد، محمد (1398). ارائه چارچوبی بر پایه روش دیمتل برای استخراج و رتبه‎بندی عوامل اصلی پیاده‎سازی موفق مدیریت دانش در شرکت‌های آب و فاضلاب شهری. علوم و مهندسی آب و فاضلاب، 4(3)، 26-34. https://doi.org/10.22112/jwwse.2019.165715.1137
یوسفیان، الهه؛ فقیهی، ابوالحسن؛ دانشفرد، کرم الله (1400). طراحی الگوی خط‌مشی منسجم حکمرانی آب در ایران. فصلنامه انجمن علوم مدیریت ایران، 16(64)، 1-32. https://journal.iams.ir/article_363.html