ارزیابی تنوع فلورستیک و ذخیره‌سازی کربن در خاک و زی‎توده گونه‌های غالب مرتعی و نقش آن‌ها در پایداری اکولوژیکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران.

2 گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه یاسوج. یاسوج، ایران

3 گروه فضای سبز، دانشکده جغرافیا و برنامه‎ریزی، دانشگاه سیستان و بلوچستان. زاهدان، ایران

چکیده

تغییر اقلیم و افزایش غلظت دی‌اکسیدکربن از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی امروز هستند که پایداری اکوسیستم‌های خشک را تهدید می‌کنند. ترسیب کربن در گیاهان و خاک، به‌ویژه در مراتع، نقش کلیدی در کاهش کربن اتمسفری و بهبود کیفیت خاک ایفا می‌کند. این مطالعه با هدف شناسایی فلور مراتع سرسارو و بررسی توان ذخیره کربن گونه‌های غالب و خاک زیر اشکوب آن‌ها انجام شد. نمونه‌برداری میدانی در سال ۱۴۰۲ با روش تصادفی - سیستماتیک در شش ترانسکت ۱۰۰ متری و ۵ پلات ۲×۲ متری انجام شد و درصد پوشش‎گیاهی، لاشبرگ و خاک لخت ثبت گردید. سه گونه شاخص،Hammada salicornica، Zygophyllum eurypterum و Artemisia santolina برای اندازه‌گیری زی‎توده انتخاب شدند و اندام‌های هوایی و زیرزمینی آن‌ها برداشت و محتوای کربن آلی تعیین شد. نمونه‌های خاک تا عمق ۶۰ سانتی‌متر جمع‌آوری و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که پوشش گیاهی موجود در مراتع کمتر از ظرفیت بالقوه اکوسیستم است و دو تیپ گیاهی غالب در منطقه شناسایی شدند. گونه Z. Eurypterum بیشترین زی‎توده زمینی (۳۱/۳ تن در هکتار) و ذخیره کربن کل (۷۹/۲۸ تن در هکتار) را داشت، درحالی‌که H. Salicornica بیشترین زی‎توده هوایی و A. santolina کمترین زی‎توده زمینی را نشان دادند. تحلیل خاک نشان داد وزن مخصوص ظاهری، کربن آلی و ذخیره کربن خاک تحت‌تأثیر گونه‌ها تفاوت معنی‌داری داشتند. این یافته‌ها تأکید می‌کند که گونه‌ها با ویژگی‌های اکولوژیکی متفاوت، نقش متغیری در تثبیت کربن و عملکرد اکوسیستم ایفا می‌کنند. مدیریت هوشمند مراتع، شامل انتخاب گونه‌های شاخص، احیای پوشش گیاهی و بهبود ساختار خاک، می‌تواند ظرفیت ذخیره‌سازی کربن و پایداری اکوسیستم را به طور چشمگیری افزایش دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ادنانی، سید مهدی؛ پورمیدانی، عباس؛ زندی اصفهان، احسان؛ توکلی نکو، حسین (1404). ارزیابی ﺗﻮان ذﺧﻴﺮه ﻛﺮﺑﻦ در گونه‌های هالوفیت و ﺧﺎک روﻳﺸﮕﺎهﻫﺎى ﺷﻮر (مطالعه موردی- دریاچه حوض سلطان قم). تحقیقات آب و خاک ایران، 56 (4)، 983-994. https://doi.org/10.22059/ijswr.2025.386851.669859
اردیبهشت، مریم؛ شیروانی، انوشیروان؛ متینی زاده، محمد؛ روانبخش، هومن؛ توکلی نکو، حسین‎ (1402). بررسی فاکتورهای شیمیایی، اندوخته کربن آلی خاک و شاخص‌های تنوع زیستی گیاهی برای دو گونه تاغ و گز در استان قم. تحقیقات حمایت و حفاظت جنگلها و مراتع ایران ، 21(2)، 267-283. https://doi.org/10.22092/ijfrpr.2023.362667.1585
اسدی، مصطفی (1343-1366). فلور ایران. شماره 14-1. تهران. انشارات موسسه تحقیقات جنگل‎ها و مراتع.
پوررستمی، رمضانعلی؛ زاهدی امیری، قوام الدین؛ اعتماد، وحید (1399). تغییرات مکانی ذخیره و ترسیب کربن لاشبرگ و لایه‌های خاک در منطقۀ جنگلی پارک جهان‌نما. مجله جنگل ایران، 12 (3)، 317-330. https://www.ijf-isaforestry.ir/article_ 120267.html?lang=fa
جهانتاب، اسفندیار؛ یاری، رضا؛ قاسمی آریان، یاسر؛ صفاری امان، مریم؛ مودب، هادی (1401). بررسی و تعیین ارزش اقتصادی ذخیره کربن در پیکره و خاک رویشگاه دو گونه درمنه دشتی (Artemisia sieberi) و وشا (Dorema ammoniacum) در مراتع منطقه دره‌باز شهرستان سرایان، خراسان‌جنوبی. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 29(3), 170-161. https://doi.org/10.22092/ijrdr.2022.127627
چیت‎ساز، وحید؛ پرویزی، یحیی (1401). اثر نوع گونه گیاهی و عملیات اصلاح مرتع بر ظرفیت تثبیت کربن مراتع بوته‌زار دهاقان، استان اصفهان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 29 (2)، 110-196. https://doi.org/10.22092/ijrdr.2022.126759
حسین جعفری، سمیرا؛ صادقی‌نیا، مجید (1403). بررسی میزان ذخیره کربن در گیاه غالب و خاک دو منطقه تحت چرای دام‌های اهلی و وحشی در درمنه‌زارهای مهریز استان یزد. مدیریت اکوسیستم‌های طبیعی، 3(2)، 53-62.‎https://doi.org/10.22034/ emj.2024.717349
داجلری، حسین؛ زاهدی امیری، قوام الدین؛ عبدی، احسان؛ جوانمیری، محسن؛ عسگری، محمد‎ (1402). برآورد ظرفیت ترسیب کربن خاک و زی‌تودۀ زیرزمینی در تودۀ آمیختۀ راش و ممرز (مطالعۀ موردی: جنگل لیره‌سر تنکابن). مجله جنگل ایران، 15 (2)، 141-154. https://doi.org/10.22034/ijf.2022.337770.1865
دهداری، سمیه؛ نوعدوست، فریبا؛ کاظمی، سیده‎رویا؛ فرهی‎نیا، مریم؛ شجاعی، فاطمه (1400). فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان حوزه آبخیز دره انار باغملک استان خوزستان. مجله پژوهشهای گیاهی (مجله زیست شناسی ایران)، 34 (2)، 427-411. https://doi.org/20.1001.1.23832592.1400.34.2.15.4
رستم‎پور، مسلم؛ یاری، رضا؛ میرمیران، سیده محبوبه‎ (1403). مقایسه میزان ترسیب کربن خاک چند گونه گیاهی در مناطق بیابانی خراسان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 31(4)، 347-362 https://doi.org/10.22092/ijrdr.2025.132714
سلطانی‎پور، محمدامین؛ اسدپور، رحمان (1399). بررسی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان حوضه دهگین استان هرمزگان. مجله پژوهشهای گیاهی (مجله زیست شناسی ایران)، 33 (3)، 662-676. https://doi.org/20.1001.1. 23832592.1399.33.3.2.6
شهبازی، کریم؛ مارزی، مصطفی؛ محمدی، محمد‌حسین؛ اسدی، حسین؛ فتحی‌گردلیدانی، ارژنگ؛  هاشمی‌نسب‌زواره، کبری‌سادات؛ طلوعی، رویا؛ بهشتی، مهدی؛ آویژگان، ایوب؛ چراغی، میثم (1403). روشهای تجزیه خاک: نمونهبرداری، روشهای شیمیایی و فیزیکی. انتشارات موسسه تحقیقات خاک و آب. ۱۰۷۴ صفحه.
صفی‎خانی، کیوان (1402). بررسی فلوریستیک کوه قراولخانۀ اسد‌آباد در استان همدان، ایران. علوم زیستی گیاهی، 15 (1)، 64-27. https://doi.org/10.22108/ijpb.2024.138498.1328
عسکری، یوسف؛ ایرانمنش، یعقوب؛ پورهاشمی، مهدی‎ (1400). برآورد ارزش اقتصادی و مقایسۀ ذخیرۀ کربن در رویشگاه‌های مختلف جنگلی استان کهگیلویه و بویراحمد. مجله جنگل ایران، 13 (2)، 169-182 https://doi.org/10.22034/ijf.2021. 276293.1767
عسگری، حمیدرضا؛ علی‎نژاد، محمد (1403). تحلیل مکانی و مدل‌سازی ترسیب کربن گیاه Atriplex در مراتع چپرقویمه استان گلستان. حفاظت زیست بوم گیاهان، ۱۲ (۲۴)، ۳۵-۴۶. http://pec.gonbad.ac.ir/article-1-926-en.html
فتاحی، بختیار؛ آقا بیگی امین، سهیلا؛ ایلدرمی، علیرضا؛ قربان‎پور دلیوند، مائده (1398). تأثیر احیاء وَرک‌زارها با یونجه‌کاری دیم بر ترسیب کربن (مطالعه موردی: استان همدان). تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 26(2)، 302-312.‎https://doi.org/10. 22092/ijrdr.2019.119353
قربانیان، داریوش؛ زندی اصفهان، احسان؛ امیرجان، محمد؛ نجاتیان، ابوالفضل (1401). ارزیابی توان ذخیره کربن گونه‌های شورروی‎Suaeda fruticosa، Tamarix aphylla،Tamarix leptoptala و Alhagi camelorum و گونه غیرشورروی Artemisia sieberi‎ .تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 29(3)، 171-180. https://doi.org/10.22092/ijrdr. 2022.127628
مصداقی، منصور (1390). توصیف و تحلیل پوشش گیاهی. مشهد. انتشارات جهاد دانشگاهی.
مظفریان، ولی‎الله (1389). درختان و درختچههای ایران. تهران. انتشارات فرهنگ معاصر.
میرداودی، حمید‎رضا؛ زندی اصفهان، احسان؛ گودرزی، غلامرضا؛ فرمهینی، علی (1400). ظرفیت ذخیره کربن گونه‌‌های Lycium depressum Stocks و Zygophyllum fabago L. و خاک رویشگاه‌‌های‌ آنها در کویر میقان، اراک. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 28(2)، 340-328. https://doi.org/10.22092/ijrdr.2021.124169
نوری، سهیلا؛ سپهری، عادل؛ بارانی، حسین؛ فدایی، فاطمه (1397). بررسی فلور، شکل زیستی و عناصر رویشی گیاهان منطقه گذر نواحی رویشی ایران و تورانی و صحرا-سندی در استان سیستان و بلوچستان. مجله پژوهشهای گیاهی (مجله زیست شناسی ایران)، 31 (2)، 463-452. https://doi.org/20.1001.1.23832592.1397.31.2.18.6.