تحلیل نقش فضاهای بینابینی زیست‌گرا در ارتقای رفاه روانی و پایداری اجتماعی سکونت‌گاه‌های متراکم شهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

چکیده

فشردگی منظر شهری معاصر، پایداری اجتماعی و تاب‌آوری سکونت‌گاه‌ها را به چالش کشیده و به نابرابری در دسترسی به فضای سبز منجر شده است. این پژوهش، «فضاهای بینابینی» را نه صرفاً عناصر کالبدی باقیمانده، بلکه به‌عنوان زیرساخت‌های سبز در مقیاس خرد تحلیل می‌کند که نقش کلیدی در ارتقای رفاه روانی و انسجام اجتماعی دارند. هدف، شناسایی و اولویت‌بندی مؤلفه‌های زیست‌گرای این فضاها جهت تدوین چارچوبی عملیاتی برای برنامه‌ریزی پایدار در محیط‌های متراکم است. پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی، ابتدا با روش دلفی ۴۳ مؤلفه را غربالگری نمود. سپس برای تعیین وزن و اولویت هر مؤلفه از تکنیک تصمیم‌گیری چندمعیاره آنتروپی شانون استفاده شد تا با تحلیل عدم قطعیت در داده‌ها، شاخص‌هایی که بیشترین تأثیر تمایزدهنده را بر کیفیت فضای جغرافیایی سکونت‌گاه‌ها دارند، استخراج شوند. نتایج نشان داد در بُعد محیطی، شاخص‌های کیفی «پیچیدگی و نظم طبیعی» و «گوشه‌های محافظت‌شده»، در بُعد فیزیکی، «دسترسی‌پذیری» و در بُعد فضایی، «فضاهای مشترک طبقاتی» و «باغ‌های جیبی» اولویت دارند. این یافته‌ها بیانگر گذار پارادایم سکونت از «سطح زمین به ارتفاع» است؛ جایی که فضاهای بینابینی زیست‌گرا با جایگزینی رویکرد «کیفیت ادراکی و عدالت دسترسی» به‌جای «کمیت فضای سبز»، به کانون‌های اصلی بازتوانی روانی و تقویت تعامل اجتماعی تبدیل شده‌اند. این پژوهش راهکارهای نوینی به‌منظور توزیع عمودی رفاه پیشنهاد می‌کند. نتایج نشان می‌دهد ارتقای پایداری اجتماعی و کیفیت زیست در شهرهای متراکم، در گرو توجه به «فضاهای میانی و مشاع» به‌عنوان ریز فضاهای زیستیِ در دسترس است. شاخص‌های استخراج‌شده می‌توانند مبنایی علمی در فرایندهای برنامه‌ریزی شهری ایران برای توسعه منظرهای شهری تاب‌آور و عادلانه باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


پوراعتصامی، زهره؛ معینی، مهدیه؛ نیک پور، منصور (1402). واکاوی مولفه‌های کالبدی فضای بینابینی و معماری زیست گرا مجتمع مسکونی در کلان شهر اصفهان (نمونه موردی: مجتمع مسکونی زیتون). دو فصلنامه فضای زیست، 3(1)، 159-178. https://doi.org/10.22094/lsj.2023.704903
پیرواولیا، مرجان؛ سهیلی، جمال الدین (1396). کیفیت فضای بینابین در گذرهای تاریخی نمونه موردی: گذر ساغریسازان شهر رشت. معماری و شهرسازی ایران، 8(1)، 48-33. https://doi.org/10.30475/isau.2018.62046
حسین‌زاده فلاحی‌نژاد، سمیرا؛ آذرگون، سیما (۱۳۹۲). عوامل تأثیرگذار بر فضای بینابین و تأثیر آن بر کیفیت فضای معماری و شهری. همایش ملی معماری، فرهنگ و مدیریت شهری، کرج: مرکز آموزشی علمی-کاربردی شهرداری کرج و دفتر معماری دید. https://civilica.com/doc/256294
رسولی، رضا؛ موغلی، علیرضا؛ رشیدی، مهدی (1383). طراحی مدل تقویت ماندگاری سازمانی کارکنان دانش‌پایه: با استفاده از فن دلفی. فصلنامه مشاوره شغلی و سازمانی، 6 (21)، 94-66. https://jcoc.sbu.ac.ir/article_99373.html
سادات، سیده اشرف (۱۴۰۲). مدل سرزندگی در فضاهای میانی مجموعه‌های مسکونی میان‌مرتبه با رویکرد حرکت‌آفرینی. پایان نامه دکتری معماری. دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
فاطمی مطلق، رضا؛ مشاری، محمد؛ مهدوی نژاد، محمدجواد؛ احمدی، علی محمد؛ معینی، محسن (1404). مرور نظام‌مند معیارهای زیست‌آسایی در شهرسازی و ارزیابی آن‌ها با روش دلفی. باغ نظر، 22(149), 73-88. https://doi.org/10.22034/bagh. 2025.508773.5773
مشایخی، علینقی؛ فرهنگی، علی‌اکبر؛ مؤمنی، منصور؛ علیدوستی، سیروس (1384). بررسی عوامل کلیدی مؤثر بر کاربرد فناوری اطلاعات در سازمان‎های دولتی ایران: کاربرد روش دلفی. فصلنامه مدرس علوم انسانی، 9(3)، 191-232. https://mri.modares.ac.ir/article_242.html
نجمه، حمید؛ بابامیری، محمد (1391). بررسی رابطه فضای سبز با سلامت روان. ارمغان دانش، 17(4)، 309-316. http://armaghanj. yums.ac.ir/article-1-244-fa.html
هدایتی، فاطمه؛ سهیلی، جمال الدین؛ رهبری منش، کمال (1402). تبیین رابطۀ پیکره‌بندی فضاهای بینابین و کیفیت انعطاف‌پذیری با تأکید بر تطبیق‌پذیری در مساجد جامع سلجوقی. باغ نظر، 20(126)، 17-34. https://doi.org/10.22034/bagh.2023. 378019.5311
یزدانی رستم، فائزه؛ سعیده زرآبادی، زهراسادات؛ حبیب, فرح (1402ب). خوانش الزامات طراحی فضاهای بینابین بیوفیلیک در مجموعه‌های مسکونی شهر تهران، پژوهش موردی: فاز یک شهرک اکباتان. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری، 14(4)، 103-120. https://doi.org/10.30473/grup.2023.68618.2800
یزدانی رستم، فائزه؛ سعیده زرآبادی، زهراسادات؛ حبیب، فرح (1402الف). مدل‌یابی نظری ارتباط مؤلفه‌های بیوفیلیک با کارایی فضاهای بینابین مجموعه‌های مسکونی. فصلنامه مطالعات فضا و مکان،14(2)، ۳۱–۴۸. https://doi.org/10.71711/ijaud.2024. 796355